Đền Tam Phủ tọa lạc tại Bãi Nguyệt Bàn, xã Cao Đức, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh (cũ), nay là xã Cao Đức, tỉnh Bắc Ninh, được UBND tỉnh Bắc Ninh xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa theo Quyết định số 1111/QĐ-UBND ngày 16/8/2007. Đây là một trong những công trình tín ngưỡng tiêu biểu, gắn với không gian lịch sử – văn hóa Lục Đầu Giang và vùng đất Đại Than xưa.
Cổng Đền Tam Phủ – Dấu ấn kiến trúc truyền thống
Theo tư liệu và truyền ngôn dân gian, Đền Tam Phủ được nhân dân địa phương xây dựng từ lâu đời. Trải qua nhiều thế kỷ cùng những biến động của thiên nhiên, di tích nhiều lần được trùng tu, tôn tạo, song vẫn giữ được nét kiến trúc truyền thống đặc trưng thời Lê – Nguyễn của vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Quần thể di tích Đền Tam Phủ gồm ba công trình chính: Đền Hạ, Đền Trung và Đền Thượng, được bố trí theo trục thần đạo truyền thống. Các hạng mục chủ yếu sử dụng chất liệu gỗ lim, kết cấu “chồng rường giá chiêng”, chạm khắc tinh xảo với các đề tài rồng, lân, hoa văn cổ truyền, thể hiện trình độ kỹ thuật và mỹ thuật đặc sắc của cha ông.
Đền thờ Tam Phủ Thánh Vương (Thiên Phủ, Địa Phủ, Thủy Phủ) và Bà Chúa Lục Đầu Giang, thuộc hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. Đồng thời, di tích phối thờ Trần Quốc Tuấn – vị anh hùng dân tộc có công lớn trong cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên thế kỷ XIII, gắn với không gian lịch sử Bình Than – Lục Đầu Giang và Hội nghị Bình Than năm 1282.
Hiện nay, di tích còn lưu giữ một số hiện vật có giá trị như: 01 sắc phong thời Tự Đức năm thứ 4 (1851), 01 bài vị và 01 bát hương cổ. Các hiện vật còn tương đối nguyên vẹn, là minh chứng quan trọng cho lịch sử hình thành và quá trình tồn tại lâu dài của di tích.
Lễ hội Đền Tam Phủ được tổ chức hằng năm vào ngày 15 tháng 2 và 15 tháng 8 (âm lịch), với các nghi thức tế lễ, rước truyền thống trang nghiêm cùng nhiều trò chơi dân gian đặc sắc như bơi chải, múa rối nước, đánh gươm, đóng thuyền… Lễ hội không chỉ thể hiện đời sống tín ngưỡng của nhân dân mà còn phản ánh đậm nét văn hóa vùng sông nước Bình Than – Lục Đầu Giang.
Hằng năm, Đền Tam Phủ đón đông đảo du khách thập phương về dâng hương, chiêm bái, vãn cảnh. Đặc biệt vào những tháng đầu xuân và dịp lễ hội tháng 8 âm lịch, lượng khách tăng cao, tạo nên không khí trang nghiêm, thành kính nhưng cũng rất rộn ràng, giàu bản sắc truyền thống.
Với giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh sâu sắc, Đền Tam Phủ không chỉ là điểm tựa tinh thần của nhân dân địa phương mà còn là địa chỉ đỏ góp phần giáo dục truyền thống, bồi đắp niềm tự hào về quê hương, đồng thời gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa đặc sắc của vùng đất Cao Đức hôm nay.
